20/5) พระไตรปิฎก เล่มที่ ๕ พระวินัยปิฎก เล่มที่ ๕ ข้อ [๑๖๖]
มหาวรรค ภาค ๒

1)
เรื่องพระอาพาธโรคท้องร่วง

            [๑๖๖] ก็โดยสมัยนั้นแล ภิกษุรูปหนึ่ง อาพาธเป็นโรคท้องร่วง นอนจมกองมูตร กองคูถ ของตนอยู่ ครั้งนั้น พระผู้มีพระภาค มีท่านพระอานนท์ เป็นปัจฉาสมณะ เสด็จ พระพุทธดำเนินไปตามเสนาสนะ ได้เสด็จเข้าไปทางที่อยู่ของภิกษุรูปนั้น ได้ทอดพระเนตร เห็นภิกษุรูปนั้น นอนจมกองมูตรกองคูถ ของตนอยู่ ครั้นแล้วเสด็จ เข้าไปใกล้ภิกษุรูปนั้น แล้วตรัสถามว่า เธออาพาธเป็นโรคอะไรภิกษุ?
            ภิ. ข้าพระพุทธเจ้าอาพาธเป็นโรคท้องร่วง พระพุทธเจ้าข้า.
            พ. เธอมีผู้พยาบาลไหมเล่า ภิกษุ?
            ภิ. ไม่มี พระพุทธเจ้า.
            พ. เพราะเหตุไร ภิกษุทั้งหลายจึงไม่พยาบาลเธอ?
            ภิ. เพราะข้าพระพุทธเจ้า มิได้ทำอุปการะ แก่ภิกษุทั้งหลาย ฉะนั้น ภิกษุทั้งหลาย จึงไม่พยาบาลข้าพระพุทธเจ้า พระพุทธเจ้าข้า.

            จึงพระผู้มีพระภาค รับสั่งกะท่านพระอานนท์ว่า อานนท์ เธอไปตักน้ำมา เราจักสรงน้ำภิกษุรูปนี้.

            ท่านพระอานนท์ ทูลรับสนองพระพุทธบัญชาว่า เป็นดังนั้น พระพุทธเจ้าข้า ดังนี้แล้วตักน้ำมาถวาย พระผู้มีพระภาคทรงรดน้ำ ท่านพระอานนท์ขัดสี พระผู้มีพระภาคทรงยกศีรษะ ท่านพระอานนท์ ยกเท้าแล้ววางบนเตียง

            ครั้งนั้น พระผู้มีพระภาค รับสั่งให้ประชุมภิกษุสงฆ์ ในเพราะเหตุเป็นเค้ามูลนั้น ในเพราะเหตุแรกเกิดนั้น แล้วทรงสอบถาม ภิกษุทั้งหลายว่า ในวิหารหลังโน้น มีภิกษุ อาพาธหรือ ภิกษุทั้งหลาย?

            ภิ. มี พระพุทธเจ้าข้า
            พ. ภิกษุรูปนั้นอาพาธเป็นโรคอะไร ภิกษุทั้งหลาย?

            ภิ. ท่านรูปนั้น อาพาธเป็นโรคท้องร่วง พระพุทธเจ้าข้า.
            พ. ภิกษุรูปนั้น มีผู้พยาบาลไหมเล่า ภิกษุทั้งหลาย?

            ภิ. ไม่มี พระพุทธเจ้า
            พ. เพราะเหตุไร ภิกษุทั้งหลายจึงไม่พยาบาลเธอ?

            ภิ. เพราะท่านรูปนั้น มิได้ทำอุปการะ แก่ภิกษุทั้งหลาย ฉะนั้น ภิกษุทั้งหลาย จึงไม่พยาบาล ท่านรูปนั้น พระพุทธเจ้าข้า.

            พ. ดูกรภิกษุทั้งหลาย พวกเธอไม่มีมารดาไม่มีบิดา ผู้ใดเล่าจะพึงพยาบาล พวกเธอ ถ้าพวกเธอจักไม่พยาบาลกันเอง ใครเล่าจักพยาบาล ดูกรภิกษุทั้งหลาย ผู้ใดจะพึงอุปัฏฐากเราผู้นั้นพึงพยาบาล ภิกษุอาพาธ ถ้ามีอุปัชฌายะ อุปัชฌายะพึง พยาบาล จนตลอดชีวิต หรือจนกว่าจะหาย ถ้ามีอาจารย์ อาจารย์พึงพยาบาลจน ตลอดชีวิต หรือจนกว่าจะหาย ถ้ามีสัทธิวิหาริกสัทธิวิหาริก พึงพยาบาลจนตลอดชีวิต หรือจนกว่าจะหาย ถ้ามีอันเตวาสิก อันเตวาสิกพึงพยาบาล จนตลอดชีวิต หรือจนกว่า จะหาย ถ้ามีภิกษุผู้ร่วมอุปัชฌายะ

            ภิกษุผู้ร่วมอุปัชฌายะ พึงพยาบาลจนตลอดชีวิต หรือจนกว่าจะหาย ถ้ามีภิกษุ ผู้ร่วมอาจารย์ ภิกษุผู้ร่วมอาจารย์พึงพยาบาลจนตลอดชีวิต หรือจนกว่าจะหาย ถ้าไม่มี อุปัชฌายะ อาจารย์ สัทธิวิหาริก อันเตวาสิก ภิกษุผู้ร่วมอุปัชฌายะ หรือภิกษุผู้ร่วม อาจารย์ สงฆ์ต้องพยาบาล ถ้าไม่พยาบาล ต้องอาบัติทุกกฏ.

2)
องค์ของภิกษุอาพาธ ที่พยาบาลได้ยาก ๕ อย่าง

            ดูกรภิกษุทั้งหลาย ภิกษุอาพาธ ที่ประกอบด้วยองค์ ๕ เป็นผู้พยาบาลได้ยาก คือ
       ๑.ไม่ทำความสบาย
       ๒.ไม่รู้ประมาณในความสบาย
       ๓.ไม่ฉันยา
       ๔.ไม่บอกอาการไข้ตามจริง แก่ผู้พยาบาล ที่มุ่งประโยชน์ คือ ไม่บอกอาการไข้ ที่กำเริบว่า กำเริบ อาการไข้ที่ทุเลาว่าทุเลา อาการไข้ที่ทรงอยู่ว่าทรงอยู่
       ๕.มีนิสัยเป็นคนไม่อดทน ต่อทุกขเวทนา ที่เกิดปรากฏในร่างกาย อันกล้าแข็ง รุนแรงไม่เป็นที่ยินดี ไม่เป็นที่พอใจ อันจะพร่าชีวิตเสีย

            ดูกรภิกษุทั้งหลาย ภิกษุอาพาธที่ประกอบด้วยองค์ ๕ นี้แล เป็นผู้พยาบาล ได้ยาก.

3)
องค์ของภิกษุอาพาธที่พยาบาลได้ง่าย ๕ อย่าง

            ดูกรภิกษุทั้งหลาย ภิกษุอาพาธที่ประกอบด้วยองค์ ๕ เป็นผู้พยาบาลได้ง่าย คือ
       ๑.ทำความสบาย
       ๒.รู้ประมาณในความสบาย
       ๓.ฉันยา
       ๔.บอกอาการป่วยไข้ตามจริง แก่ผู้พยาบาลที่มุ่งประโยชน์ คือบอกอาการไข้ ที่กำเริบว่ากำเริบอาการไข้ ที่ทุเลาว่าทุเลา อาการไข้ที่ทรงอยู่ว่าทรงอยู่
       ๕.มีนิสัยเป็นคนอดทน ต่อทุกขเวทนา อันกล้าแข็ง รุนแรง ไม่เป็นที่ยินดี ไม่เป็นที่ พอใจ อันจะพร่าชีวิตเสีย

            ดูกรภิกษุทั้งหลาย ภิกษุอาพาธที่ประกอบด้วยองค์ ๕ นี้แล เป็นผู้พยาบาล ได้ง่าย.

4)
องค์ของภิกษุ ผู้ไม่เข้าใจพยาบาล ๕ อย่าง

            ดูกรภิกษุทั้งหลาย ภิกษุผู้พยาบาลไข้ที่ประกอบด้วยองค์ ๕
       ๑.ไม่ควรพยาบาลไข้ คือเป็นผู้ไม่สามารถเพื่อประกอบ
       ๒.ไม่รู้จักของแสลงและไม่แสลง คือ นำของแสลงเข้าไปให้ กันของไม่แสลง ออกเสีย
       ๓.พยาบาลไข้เห็นแก่อามิส ไม่มีจิตเมตตา
       ๔.เป็นผู้เกลียดที่จะนำ อุจจาระปัสสาวะ เขฬะ หรือของที่อาเจียนออกไป
       ๕.เป็นผู้ไม่สามารถจะชี้แจง ให้คนไข้เห็นแจ้งสมาทาน อาจหาญ ร่าเริง ด้วยธรรมีกถาในกาล ทุกเมื่อ

            ดูกรภิกษุทั้งหลาย ภิกษุผู้พยาบาลไข้ ที่ประกอบด้วยองค์ ๔ นี้แล ไม่ควร พยาบาลไข้.

5)
องค์ของภิกษุผู้เข้าใจพยาบาล ๕ อย่าง

            ดูกรภิกษุทั้งหลาย ภิกษุผู้พยาบาลไข้ที่ประกอบด้วยองค์ ๕ ควรพยาบาลไข้ คือ
       ๑. เป็นผู้สามารถประกอบยา
       ๒.. รู้จักของแสลง และไม่แสลง คือกันของแสลงออก นำของไม่แสลงเข้า ไปให้
       ๓. มีจิตเมตตาพยาบาลไข้ ไม่เห็นแก่อามิส
       ๔. เป็นผู้ไม่เกลียดที่จะนำอุจจาระ ปัสสาวะเขฬะ หรือของที่อาเจียนออกไปเสีย
       ๕. เป็นผู้สามารถที่จะชี้แจงให้คนไข้ เห็นแจ้ง สมาทานอาจหาญ ร่าเริงด้วยธรรมีกถา ในกาลทุกเมื่อ

           ดูกรภิกษุทั้งหลาย ภิกษุพยาบาล ไข้ที่ประกอบด้วยองค์ ๕ นี้แล ควรพยาบาลไข้.